Bela Bartok: Kompozytor, folklorysta i biblioteka muzyki XX wieku

2

Béla Bartók, urodzony 25 marca 1881 roku, to postać absolutnie fundamentalna dla węgierskiej i światowej kultury muzycznej. Jego dziedzictwo jako wybitnego kompozytora, wirtuoza fortepianu oraz pioniera etnomuzykologii, wywarło niezatarty wpływ na rozwój muzyki XX wieku. Choć zmarł 26 września 1945 roku, jego prace wciąż fascynują i inspirują. W życiu prywatnym kompozytora ważną rolę odegrały dwa małżeństwa – pierwsze z Martą Ziegler i drugie, zawarte w 1923 roku, z Dittą Pásztory, które trwało do jego śmierci.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na marzec 2024 roku, Béla Bartók miałby 143 lata.
• Żona/Mąż: Ditta Pásztory (od 1923 roku), Marta Ziegler (wcześniej)
• Dzieci: Syn Béla Bartók Jr. (z pierwszego małżeństwa)
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnej syntezy muzyki ludowej i modernistycznych form, co ustanowiło nowe standardy w kompozycji XX wieku i etnomuzykologii.

Béla Bartók – Życie i Twórczość Wybitnego Kompozytora

Podstawowe Informacje Biograficzne

Pełne imię i nazwisko artysty w zapisie węgierskim to Bartók Béla Viktor János. Urodził się on 25 marca 1881 roku w banackim mieście Nagyszentmiklós, które w ówczesnym Królestwie Węgier (obecnie leży w Rumunii, jako Sânnicolau Mare). Béla Bartók jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych kompozytorów XX wieku. Wraz z Franzem Lisztem dzierży tytuł najwybitniejszego kompozytora w historii Węgier, a jego twórczość stanowi fundament narodowej tożsamości muzycznej tego kraju. Choć najbardziej znany jest jako kompozytor, Bartók był również wirtuozem pianina oraz pionierem etnomuzykologii. Jego działalność naukowa, polegająca na analitycznym badaniu muzyki ludowej, położyła podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą. Kompozytor zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku w wieku 64 lat. Co istotne, tuż przed śmiercią w 1945 roku zdołał uzyskać obywatelstwo amerykańskie, mimo że nigdy nie poczuł się w USA w pełni jak w domu.

Życie Prywatne i Rodzinne

Wczesne lata życia Béli Bartóka naznaczone były stratą. Jego ojciec, również noszący imię Béla, pełnił funkcję dyrektora szkoły rolniczej. Jego nagła śmierć w 1888 roku, gdy kompozytor miał zaledwie siedem lat, zmusiła jego siostrę Erzsébet oraz matkę do częstych przeprowadzek. W życiu osobistym Bartók był dwukrotnie żonaty. Pierwsze małżeństwo zawarł w 1909 roku, mając 28 lat, z 16-letnią wówczas Martą Ziegler. Ten związek trwał blisko 15 lat. Zaledwie dwa miesiące po rozwodzie, w 1923 roku, 42-letni Bartók ożenił się ze swoją studentką pianina, 19-letnią Dittą Pásztory. Oświadczyny odbyły się zaledwie dziesięć dni przed ślubem. Choć Bartók został wychowany w wierze katolickiej, we wczesnej dorosłości stał się ateistą. W 1916 roku publicznie przeszedł na unitarianizm, co stanowiło ważny element jego ewolucji światopoglądowej i religijnej.

Małżeństwa Béli Bartóka

• Pierwsze małżeństwo: Marta Ziegler (ślub w 1909 roku, związek trwał blisko 15 lat)
• Drugie małżeństwo: Ditta Pásztory (ślub w 1923 roku)

Muzyka i Etnomuzykologia – Fundament Twórczości

Béla Bartók wykazywał niezwykły talent muzyczny od niemowlęctwa. Potrafił odróżniać rytmy taneczne jeszcze przed nauką mówienia pełnymi zdaniami. W wieku 4 lat grał już 40 utworów na pianinie, a swój pierwszy publiczny koncert dał jako 11-latek. Przełomowym momentem w jego karierze badacza stał się rok 1904, kiedy usłyszał nianię Lidi Dósy śpiewającą pieśni z Siedmiogrodu. Od tego momentu Bartók poświęcił się badaniu folkloru. Wspólnie z Zoltánem Kodályem udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Bartók był jednym z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku. Wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni. Dokumentował muzykę nie tylko węgierską, ale także słowacką, rumuńską, bułgarską, a nawet algierską (1913) i turecką (1936). Jego działalność jako etnografa muzycznego była pionierska.

Najważniejsze Dzieła Operowe i Baletowe

W dorobku Béli Bartóka znajduje się jedyna opera „Zamek Sinobrodego” (węg. A kékszakállú herceg vára), ukończona w 1911 roku. Dzieło to początkowo zostało odrzucone w konkursie jako nienadające się na scenę, jednak z czasem zdobyło uznanie jako arcydzieło gatunku. Bartók stworzył również głośne balety, w tym „Drewniany książę” (A fából faragott király) i „Cudowny mandaryn” (A csodálatos mandarin). Premiera tego drugiego była opóźniana ze względu na kontrowersyjną treść seksualną, jednak dzieło to stało się jednym z jego najbardziej znanych utworów baletowych. Opera w Budapeszcie odegrała kluczową rolę w recepcji jego wczesnych prac.

Dojrzały Styl i Synteza Wpływów

Twórczość Béli Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, klasycystycznych form i modernistycznych środków wyrazu. Jego język muzyczny ewoluował przez lata, czerpiąc inspiracje z różnych źródeł. Do jego szczytowych osiągnięć kompozytorskich należą między innymi „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (Music for Strings, Percussion and Celesta) z 1936 roku, monumentalny „Koncert na orkiestrę” (Concerto for Orchestra) z 1943 roku oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych, które są uważane za jedne z najważniejszych dzieł tego gatunku w XX wieku. Jego utwory, takie jak Sonata for violin and piano czy Music for strings, percussion and celesta, świadczą o mistrzostwie w konstruowaniu napięcia i emocji. Bartók potrafił łączyć wątki ludowe z nowoczesnym stylem, tworząc oryginalne brzmienie, które wywarło ogromny wpływ na późniejszych kompozytorów. Jego utwory często eksplorują złożone harmonie i rytmy, odzwierciedlając bogactwo melodii ludowych, które tak głęboko badał. Węgierski kompozytor czerpał inspiracje z muzyki takich twórców jak Brahms i Liszt, ale wypracował swój własny, niepowtarzalny styl narodowy w muzyce węgierskiej.

Kariera i Edukacja

Droga edukacyjna Béli Bartóka rozpoczęła się w latach 1899–1903, kiedy to studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Kształcił się pod okiem wybitnych pedagogów: Istvána Thomána, ucznia Franciszka Liszta, oraz Jánosa Koesslera. To właśnie w Akademii Muzycznej w Budapeszcie poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i współpracownikiem w badaniach nad muzyką ludową. Po ukończeniu studiów, Bartók przez wiele lat pracował jako profesor pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Ta stabilna pozycja pozwoliła mu zrezygnować z męczących tras koncertowych, skupiając się na kompozycji i badaniach. Na wczesnym etapie swojej kariery artystycznej Bartók silnie inspirował się twórczością Richarda Straussa. Później jego zainteresowania skierowały się ku Claude’em Debussym, którego nuty przywiózł mu z Paryża Kodály. Te wpływy artystyczne kształtowały jego rozwój jako kompozytora, prowadząc do wypracowania własnego, unikalnego stylu.

Kluczowe Etapy Edukacji i Kariery

• Studia: 1899–1903, Królewska Akademia Muzyczna w Budapeszcie
• Profesor pianina: Akademia Muzyczna im. Liszta w Budapeszcie
• Pionierskie badania nad muzyką ludową: od 1904 roku

Sytuacja Finansowa i Majątek

Wbrew powszechnym mitom, Béla Bartók nie umarł w nędzy, choć jego sytuacja finansowa w ostatnich latach życia była niepewna. Po przybyciu do Stanów Zjednoczonych otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University. Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym i często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół. Akceptował jedynie wsparcie w formie zleceń kompozytorskich lub opieki medycznej opłacanej przez ASCAP (American Society of Composers, Authors and Publishers). Choć nie był osobą zamożną, jego finanse były na tyle stabilne, by umożliwić mu dalszą pracę i badania.

Warto wiedzieć: W USA Bartók otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University, co pozwoliło mu kontynuować pracę twórczą i badawczą.

Kontrowersje, Polityka i Postawa Obywatelska

Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu i sojuszu Węgier z Osią. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku, Bartók odmówił koncertowania w Niemczech i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą, demonstrując swoje stanowcze poglądy polityczne. Jego postawa obywatelska znalazła wyraz również w testamencie z 1940 roku, w którym zastrzegł, że żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. Kompozytor doświadczył również problemów z cenzurą. Po rewolucji 1919 roku, reżim Horthy’ego wywierał na niego naciski, by usunął nazwisko librecisty Béli Balázsa z opery „Zamek Sinobrodego”. Balázs był pochodzenia żydowskiego i znajdował się na czarnej liście, co stanowiło przeszkodę dla wystawienia dzieła w ówczesnych Węgrzech. Bartók, mimo presji, odmówił spełnienia tych żądań, co świadczy o jego niezłomności w obronie sztuki i współpracowników.

Kluczowe Wydarzenia Polityczne i Społeczne w Życiu Bartóka

• Sprzeciw wobec faszyzmu: Odmowa koncertowania w Niemczech po 1933 roku.
• Testament z 1940 roku: Wyraz politycznego stanowiska wobec reżimów totalitarnych.
• Problemy z cenzurą: Naciski reżimu Horthy’ego dotyczące opery „Zamek Sinobrodego”.

Ciekawostki z Życia Béli Bartóka

Poza muzyką, największą pasją Béli Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał ogromną kolekcję okazów, która stanowiła ważną część jego życia poza światem dźwięków. Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku, Bartók zachwycił się tradycyjnym tańcem sardana. Zebrał wówczas szczegółowe dane techniczne na temat budowy lokalnych instrumentów dętych, co pokazuje jego wszechstronne zainteresowania i naukową dociekliwość, wykraczającą poza samą muzykę.

Dodatkowe Zainteresowania Béli Bartóka

• Entomologia: Pasjonat kolekcjonowania owadów, posiadacz bogatej kolekcji.
• Kultura katalońska: Zainteresowanie tańcem sardana i instrumentami dętymi podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku.

Warto wiedzieć: Bartók był nie tylko kompozytorem i badaczem, ale również zapalonym entomologiem, co świadczy o jego wszechstronności i głębokim zamiłowaniu do świata przyrody.

Béla Bartók, przez swoje pionierskie badania muzyki ludowej i innowacyjną twórczość, na zawsze zmienił oblicze muzyki XX wieku, cementując swoją pozycję jako jednego z jej najznakomitszych przedstawicieli i pozostając inspiracją dla przyszłych pokoleń.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k